Trước tình trạng phá rừng ngày càng trầm trọng, suy thoái rừng và mối đe dọa hiện hữu của biến đổi khí hậu, tre và mây nổi lên như những anh hùng thầm lặng trong hành trình tìm kiếm các giải pháp bền vững. Mặc dù không được phân loại là cây thân gỗ—tre là một loại cỏ và mây là một loại cây leo—những loài thực vật đa năng này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học trong các khu rừng trên toàn thế giới. Nghiên cứu gần đây do Tổ chức Tre và Mây Quốc tế (INBAR) và Vườn Bách thảo Hoàng gia Kew thực hiện đã xác định được hơn 1600 loài tre và 600 loài mây, trải rộng khắp châu Phi, châu Á và châu Mỹ.
Nguồn sống cho hệ thực vật và động vật
Tre và mây đóng vai trò là nguồn thức ăn và nơi trú ẩn thiết yếu cho vô số loài động vật hoang dã, bao gồm cả một số loài đang có nguy cơ tuyệt chủng. Gấu trúc khổng lồ, với chế độ ăn chủ yếu là tre, lên tới 40 kg mỗi ngày, chỉ là một ví dụ. Ngoài gấu trúc, các loài như gấu trúc đỏ, khỉ đột núi, voi Ấn Độ, gấu đeo kính Nam Mỹ, rùa cày và vượn cáo tre Madagascar đều phụ thuộc vào tre để nuôi dưỡng. Quả mây cung cấp chất dinh dưỡng thiết yếu cho nhiều loài chim, dơi, khỉ và gấu mặt trời châu Á.
Ngoài việc duy trì nguồn thức ăn cho động vật hoang dã, tre còn là nguồn thức ăn thiết yếu cho gia súc, cung cấp nguồn thức ăn hiệu quả về chi phí và quanh năm cho bò, gà và cá. Nghiên cứu của INBAR cho thấy chế độ ăn có bổ sung lá tre giúp tăng giá trị dinh dưỡng của thức ăn, từ đó làm tăng sản lượng sữa hàng năm của bò ở các khu vực như Ghana và Madagascar.
Dịch vụ hệ sinh thái thiết yếu
Một báo cáo năm 2019 của INBAR và CIFOR đã nêu bật các dịch vụ hệ sinh thái đa dạng và có tác động mạnh mẽ mà rừng tre cung cấp, vượt trội so với đồng cỏ, đất nông nghiệp và rừng bị suy thoái hoặc rừng trồng. Báo cáo nhấn mạnh vai trò của tre trong việc cung cấp các dịch vụ điều tiết, chẳng hạn như phục hồi cảnh quan, kiểm soát sạt lở đất, bổ sung nước ngầm và lọc nước. Hơn nữa, tre đóng góp đáng kể vào việc hỗ trợ sinh kế nông thôn, trở thành một sự thay thế tuyệt vời trong lâm nghiệp trồng trọt hoặc trên đất bị suy thoái.
Một trong những dịch vụ hệ sinh thái đáng chú ý của tre là khả năng phục hồi đất bị thoái hóa. Hệ thống rễ ngầm rộng khắp của tre giúp giữ đất, ngăn nước chảy tràn và vẫn sống sót ngay cả khi phần sinh khối trên mặt đất bị phá hủy bởi hỏa hoạn. Các dự án được INBAR hỗ trợ ở những nơi như Allahabad, Ấn Độ, đã chứng minh sự gia tăng mực nước ngầm và sự chuyển đổi một khu vực khai thác gạch cằn cỗi trước đây thành đất nông nghiệp năng suất cao. Tại Ethiopia, tre là loài ưu tiên trong một sáng kiến do Ngân hàng Thế giới tài trợ nhằm phục hồi các lưu vực sông bị thoái hóa, bao gồm hơn 30 triệu ha trên toàn cầu.
Nguồn sinh kế bền vững
Tre và mây, với đặc tính sinh trưởng nhanh và tự tái tạo, đóng vai trò như biện pháp ngăn ngừa nạn phá rừng và sự suy giảm đa dạng sinh học. Tốc độ sinh trưởng nhanh và mật độ thân cây cao cho phép rừng tre cung cấp sinh khối nhiều hơn cả rừng tự nhiên và rừng trồng, khiến chúng trở nên vô cùng quý giá đối với thực phẩm, thức ăn gia súc, gỗ, năng lượng sinh học và vật liệu xây dựng. Mây, với khả năng tái tạo nhanh chóng, có thể được thu hoạch mà không gây hại cho cây cối.
Sự kết hợp giữa bảo vệ đa dạng sinh học và xóa đói giảm nghèo được thể hiện rõ nét trong các sáng kiến như Chương trình Phát triển Tre Đông Phi của INBAR (Hà Lan-Trung Quốc). Bằng cách trồng tre ở vùng đệm của các công viên quốc gia, chương trình này không chỉ cung cấp cho cộng đồng địa phương vật liệu xây dựng bền vững và nguồn nguyên liệu thủ công mỹ nghệ mà còn bảo vệ môi trường sống của loài khỉ đột núi địa phương.
Một dự án khác của INBAR tại Chishui, Trung Quốc, tập trung vào việc hồi sinh nghề thủ công tre. Hợp tác với UNESCO, sáng kiến này hỗ trợ các hoạt động sinh kế bền vững bằng cách sử dụng tre sinh trưởng nhanh làm nguồn thu nhập. Chishui, một di sản thế giới được UNESCO công nhận, áp đặt các quy định nghiêm ngặt để bảo tồn môi trường tự nhiên, và tre nổi lên như một yếu tố then chốt trong việc thúc đẩy cả bảo tồn môi trường và phúc lợi kinh tế.
Vai trò của INBAR trong việc thúc đẩy các hoạt động bền vững
Từ năm 1997, INBAR đã đề cao tầm quan trọng của tre và mây đối với sự phát triển bền vững, bao gồm bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học. Đặc biệt, tổ chức này đã đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng chính sách tre quốc gia của Trung Quốc, đưa ra các khuyến nghị thông qua các dự án như Dự án Đa dạng Sinh học Tre.
Hiện nay, INBAR đang tham gia lập bản đồ phân bố tre trên toàn cầu, cung cấp các chương trình đào tạo cho hàng nghìn người hưởng lợi hàng năm từ các quốc gia thành viên nhằm thúc đẩy quản lý tài nguyên tốt hơn. Là một quan sát viên của Công ước Liên hợp quốc về Đa dạng sinh học, INBAR tích cực vận động cho việc đưa tre và mây vào quy hoạch đa dạng sinh học và rừng quốc gia và khu vực.
Về bản chất, tre và mây nổi lên như những đồng minh năng động trong cuộc chiến chống nạn phá rừng và mất đa dạng sinh học. Những loài thực vật này, thường bị bỏ qua trong các chính sách lâm nghiệp do được phân loại là không phải cây thân gỗ, cho thấy tiềm năng của chúng như những công cụ mạnh mẽ cho phát triển bền vững và bảo tồn môi trường. Mối quan hệ phức tạp giữa những loài thực vật kiên cường này và hệ sinh thái mà chúng sinh sống minh họa khả năng của thiên nhiên trong việc cung cấp các giải pháp khi có cơ hội.
Thời gian đăng bài: 10/12/2023
